رد این خون باید از زندگی این دو عروس جوان پاک میشد؛ اما چهطوری؟
کار هر روزشان بود، لخلخکنان خودشان را میکشاندند توی قبرستان و تا غروب مینشستند. یکی سر سنگ قبری خالی و دیگری سر قبری با جنازۀ تکهپاره. نقطۀ اشتراکشان شده بود حجلۀ سیاه شویشان و رخت عزای تنشان. نه که به میل خودشان باشد، بنا به تقدیر، وظیفه، تکلیف و هر چه که بشود اسمش را گذاشت. این نقطۀ اشتراک به هم وصلشان میکرد.
یکی از این عروسها، مادرم بود. وضعیتش تعریفی نبود، به فاصلۀ چهل روز، پدرش، بعد هم نامزدش را از دست داده بود. گلینخانم، مادرش نگرانش بود. آنقدر که یک مادر از دیدن رگههایی از جنون در دخترش میتواند نگران شود. مادرم اما فقط میدانست دلش میخواهد از خانه فرار کند، به بعدش فکر نکرده بود. شاید میخواست سر به کوه و بیابان بگذارد یا مثل افسانۀ سارای خودش را توی رود خروشانی بیندازد و جاودانه شود.
گلینخانم از ترس در را به رویش قفل کرده بود تا مبادا کار دست خودش دهد. جنون برای نداشتن سیدجواد تاوان زیادی نبود. جوان یل روستا، با چشمانی زاغ، پوستی به سپیدی برفهای سبلان و خرمن موهایی به سیاهی جنگلهای فندقلو. پسری که هر مادری آرزو داشت مثلش را داشته باشد و هر دختری به حجلهاش راهش میداد.
خاطرخواه کم نداشت ولی دست گذاشته بود روی دخترعموی جوانش که همبازی بچگیهایش بود. دخترعمو هم یک دل نه صد دل عاشقش شده بود و بین کرور کرور خواستگار و پسرهای خان دهبالا، قافله را باخته بود به سیدجواد و مرامش. همه گفته بودند خون خون را میکشد ولی رابطۀ این دو نفر چیزی بیشتر از کشش خون بود. اصلاً وقتی قلب وسط باشد خون چهکاره است؟ قلب است که فرمان میدهد. فرمان میدهد عروس جوان را بگذارد و برود جبهه. به عروس جوان هم فرمان میدهد دل به دل شویش بدهد و نه نیاورد.
جنون که رگههایش را توی وجود مادرم کمتر کرد، هر روز میآمد سر خاک سیدجواد. خبر خوب اهالی روستا این بود که عروس جوان گریه میکند. گاهی اشک آرام روی صورتش جا باز میکرد و روی خاک قبر میریخت. هیچکس اندازۀ گلینخانم از این اشکها خوشحال نبود، نگاهش میکرد و به خواهرهایش میگفت: «بگذارید هر چقدر میخواهد گریه کند، گریه غمش را کم میکند و جنونِ توی وجودش را میکشد.» هر وقت هم از گریه خسته میشد گلینخانم به سیاق همۀ مادرها شروع میکرد به دلداری دادن که: «فقط تو نیستی مادر، کنارت را نگاه کن. چند قبر خشتی آنورتر، ثریاست. مثل خودت!» ثریا برخلاف مادرم بهار عمر عاشقانهاش خیلی کمتر بود. آنقدر که قد نداد تا بتواند دل به دل شویش دهد. تا آمده دامنی چین دهد و ناز و کرشمهای بیاید، خبر شهادت پسرعمویش را دادند دستش. بیآنکه پیکری پس بفرستند. انگار کسی رفته که هیچوقت نه بدنی داشت، نه سری، نه دستی، نه پایی و نه حتی خونی. ثریا ماند و یک شمایل قبر و یک دنیا حسرت.
دوستی مادرم و ثریا توی قبرستان کلید خورد به کارگردانی گلینخانم. بعدترها که خاک سردی آورد و هر دویشان رخت عزا از تن درآوردند، به تدبیر ریشسفیدهای روستا دوباره عروس شدند.
نصیب مادرم از جوانهای رنگوارنگ روستا، مرد روحانی نورَسی بود که بعد از نذر و نیازهای مادرش از مریضیهای سخت جان سالم به در برده بود. مادرش به شکرانۀ این زندگی دوباره، نذر کرده بود پسرش را طلبه کند. پسرک هم هوس کرده بود دخترعمهاش را سپیدبخت کند.
نصیب ثریا هم، جوانک چوپانِ سربههوایی بود که زبان گوسفندها را بهتر از آدمها بلد بود. فیلش یاد هندوستان کرده بود که زن بستاند و با یک تیر دو نشان بزند. زنش هم گاو و گوسفندهایش را تیمار کند، هم اجاقش روشن باشد و کرور کرور بچه برایش بزاید. بعد هم با خودش بگوید: «مگر یک مرد از زندگی چیزی جز اینها میخواهد؟»
روزگار گشته و گشته بود تا ثریا شده بود همدم پسرعمویش. همهچیز خوب بود تا اینکه دکترها گفتند نسبت فامیلی کار دستشان داده و معادلات پسرعمو ریخته به هم. مادر میگفت: «خونشان به هم نمیخورد.» و من به این گزاره فکر میکردم که خونشان مگر از یک طایفه نیست؟ اصلاً چطور میشود که خونها تصمیم میگیرند به هم نخورند؟
ثریا تا یادش میآمده همیشه از دو چیز میترسیده. یکی خون و دیگری اینکه نکند بشود تنها زن نازای فامیل. بیخبر از اینکه همینطور هم شد و دستی از غیب این ترس را روی پیشانیاش نوشت که تا بیست و چند سال بعد قرار نیست در این دنیا کسی مادر صدایش کند.
این را وقتی فهمیدم که آمده بود دیدن مادرم. ثریا زن نسبتاً چاقی بود که به نظر مادرم زیباترین زن دنیا بود. رفتم نزدیکش و خوشآمد گفتم. بعد تنهایشان گذاشتم تا راحت حرف بزنند.
جسمم در اتاق نبود، به رسم ناجوانمردی گوشهای هرزهام را آنجا جا گذاشته بودم تا ببینم چه میگویند. ثریا جایی میان حرفهایش گریز زد به اجاق کورش، که کیف پسرعمویش را ناکوک کرده و دیگر حتی زاد و ولد زیاد گوسفندها هم به چشمش نمیآید. اینجا که رسید حرفش را خورد، وگرنه میگفت آنقدر حالش بد است که تولد هر بچه توی فامیل را توهین بزرگی به خودش میداند و مگر او چه کم دارد که مادر نشود؟ و چرا باید خون او به خون پسرعمویش نیاید و یعنی اگر شوهر قبلیاش هم شهید نمیشد قرار بود خونش به او هم نیاید! انگار پردۀ آخر زندگیاش قرار نبود دراماتیک باشد. من که گوش ایستاده بودم اهلیتی در این زمینه نداشتم که امیدوارش کنم. پس در سکوت احمقانهای تا دم در بدرقهاش کردم.
ثریا بعد از آن روز، زودبهزود دیدنمان میآمد. مخصوصاً غروبها، همیشه میگفت: «از سنگینی غروب، آدمیزاد غمباد میافته به دلش مخصوصاً وقتی تنها باشه.» ما هم گاهی به خانهاش سر میزدیم، خانۀ خوب و دلنشینی داشت. بنای قدیمی با درِ دو اشکوبه. یک حیاط به رنگ اخرایی با دو سه درخت و حوضی در وسط. یک طویله هم آن پسلهپشتها بود با چند بز و بزغاله. ثریا بزها را به سینهاش میفشرد، جایی که مادران سر نوزادان را میگذارند و عاشقان سر معشوقشان را. نگاهش کردم، به دقت و با جزئیات. تومنی صنار با زنهای دیگر روستا فرق داشت. توی مهمانیها پالتوی کهربایی مرتبی میپوشید که به رنگ چشمان میشیاش میآمد. چهرۀ زندهای داشت با خطوط صاف و مستقیم. بغلش گرم و نرم بود. بوی شیرینی میداد، بوی دلبستگی، بویی که آدم را خوابآلود میکرد. مثل بوی مادرم. ثریا بوی مادرها را میداد با اینکه مادر نبود.
آخرین باری که دیدمش آمده بود خانهمان. کفشهای ورنی تقتقیاش را جفت کردم و دبۀ شیری که آورده بود را کشاندم توی پستو تا گربهها حسابش را نرسند. وقتی آمدم توی اتاق چادر مخملش را کشیده بود روی سرش و کیپبهکیپ کنار مادرم نشسته بود.
نگاهش که میکردی جایی حوالی تکانتکانهای مردمک میشی چشمانش، یک غم نجیب میدیدی که جا خوش کرده. غمی که محرمش فقط مادرم بود و بس. انگار ابرهای سیاه دوباره توی زندگیاش برگشته بودند.
سینی چایی را جلویش گرفتم. همینطور که منتظر بودم قند بردارد، آرام دست کرد توی کیفش و از زیر پَر چادرش بین جلینگجیلینگ النگوهایش، یک پاکت درآورد و گذاشت توی سینی. رو به مادرم گفت: «اینم باشه برای چشمروشنی نوهات.» دخترِ من را میگفت، نگاهش نکردم. دلم نمیخواست از نگاهم بفهمد خبر دارم.
دلم نمیخواست اعتراف کنم گوشهایم هنوز هرزه هستند و وقتی با مادرم صحبت میکرد صدایش را شنیده بودم که گفته بود، رفته از روستاهای اطراف عروس جوانی برای مَردش بگیرد. به خیالی که اجاق نداشته خانهشان را او زحمت بکشد و روشن کند. شاید صدای ونگونگ بچه بین صدای گاو و گوسفندها پسرعمویش را مثل قدیم کوک کند.
بعدش هم گفته بود: «من که خیر زندگی را ندیدم بذار این مرد حسرتکش نباشه.» و من در دلم چه فحشهای آبنکشیدهای حوالۀ مرد نامردش کرده بودم. حقش بود یا نه نمیدانم. دلم میخواست فحشش دهم. هم او را، هم زمانه را، هم بخت ثریا را. ثریا خداحافظی کرد و رفت.
پدرم هیچوقت نفهمید چرا کل آن شب را مادرم چپچپ نگاهش کرده و وقت خواب، به جای شببهخیر پشتش را کرده و گفته بود: «همۀ شما مردها مثل همید!» و طوری خوابیده بود که نه صورتش را ببیند و نه صدایش را بشنود.
صبح روز بعدش هم همهچیز را فراموش کرده و به تقاص شببهخیر دیشب، وقتی دبۀ شیر ثریا را روی آبچکان آویزان میکرد که خشک شود، صبحبهخیر جانانهای حوالۀ پدرم کرده بود. بعد هم گوشۀ چشمی سمت من آورده: «که اون تلفن را بیار زنگ بزنم به ثریا ببینم زنیکه زایید یا نه.»
زن جدید پسرعمو هیچوقت نتوانست فرزندی به دنیا بیاورد، خیلی هم با اخلاق دمدمی پسرعمو کنار نیامد و وقتی حسابی چاپیدش برگشت به روستای خودش.
گاهی فکر میکنم شاید اگر ثریا توی شهر بود، شبها زیر چراغهای نئونی آشپزخانه وقتی لباسشویی داشت کار میکرد برای طفل نداشتهاش میخواند:
«تو را به دنیا آوردم
چون میترسیدم از پژمردن پیش از شکفتن و غنچه دادن
تنها به خاطر ترسم از تنها ماندن
و هرگز مرا نخواهی بخشید تا زمانی که خود فرزندی به دنیا آوری
ناتوان از تاب آوردن خاکستر سوزان رؤیاها و آرزوهای دور و درازت.»
ولی ثریا زنی از روستا بود که برای قوچهای نازایش شبها لالایی میخواند و هنوز منتظر بود خبری از پیکر پسرعمویش برگردد.