تحول تاریخی هیأت؛ از روضه خانگی تا مواجهه با استعمار
تاریخ تحول هیأت و روضه خانگی را میتوان در سه دوره بررسی کرد. در دوره نخست، خانواده خاستگاه اصلی تشیع و محل برگزاری مجالس اهلبیت علیهمالسلام بود. در این دوره، شاعران و مُنشدانی مانند کمیت اسدی و ابوهارون مکفوف، معارف شیعی و مصائب اهلبیت علیهمالسلام را در اجتماعات محدود و خانوادگی روایت میکردند.
عمومیشدن هیأت و عزاداری شیعی
در دوره دوم، با گسترش اجتماعات شیعی و تشکیل دولتهایی مانند آلبویه، فاطمیان، سربداران و صفویه، عزاداری از محیط خانه به فضای عمومی شهر منتقل شد. برگزاری عمومی عاشورا در بغداد، ظهور نوحهخوانان و رواج مجالس عمومی، از نشانههای این تحول بود؛ هرچند روضههای خانگی همچنان ادامه یافتند.
در این دوره، هیأت علاوه بر کارکرد مذهبی، به ابزاری برای حفظ هویت اجتماعی شیعیان تبدیل شد. مناسک عزاداری، توزیع غذا و تعطیلی بازارها نیز بخشی از فرهنگ عمومی شهر را شکل دادند.
نقش هیأت در مواجهه با استعمار
در دوره سوم، استعمار نظامی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی به «دیگری» اصلی جامعه شیعی تبدیل شد. برگزاری روضه در سپاه عباسمیرزا، فتاوای علما درباره جهاد و فتوای تحریم تنباکوی میرزای شیرازی نشان میدهد که ادبیات هیأت در بسیج مردم علیه استعمار نقش داشته است. در انقلاب اسلامی نیز محرم و مراسم چهلم به بستری برای حرکت اجتماعی تبدیل شدند.
هیأت و تربیت خصلتهای اجتماعی
هیأت تنها محل عزاداری نیست؛ بلکه میتواند خصلتهای اخلاقی و اجتماعی را نیز تقویت کند. فرهنگ اربعین به گسترش سخاوت و مهماننوازی در جامعه عراق کمک کرده و گفتمان عاشورا در ایران، شجاعت، ایستادگی و باور به پیروزی خون بر شمشیر را تقویت کرده است.
بر همین اساس، این پرسش مطرح میشود که آیا هیأت میتواند همانگونه که شجاعت و سخاوت را در جامعه گسترش داده است، در تقویت عفاف اجتماعی نیز نقشآفرینی کند؟
ضرورت بازتعریف مأموریت هیأت معاصر
استعمار فرهنگی امروز بیش از گذشته از رسانهها و فضای دیجیتال استفاده میکند. ازاینرو، هیأت باید شعر، نوحه، منبر و نمادهای خود را متناسب با شرایط جدید سامان دهد.
همچنین در دوره گسترش ایرانهراسی و شیعههراسی، نباید اهلسنت بهعنوان «دیگری» اصلی هیأت معرفی شوند. تمرکز بر استعمار، اسرائیل، آمریکا و حکومتهای وابسته، همراه با حفظ وحدت اسلامی، میتواند ظرفیت هیأت را در دیپلماسی عمومی افزایش دهد.
غدیر نیز میتواند فرصتی برای معرفی فضائل امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، مبارزه با ظلم و نزدیککردن جوامع اسلامی باشد؛ مشروط بر آنکه محتوای هیأت بهجای تشدید اختلافات مذهبی، بر عدالت، مقاومت و وحدت اسلامی تأکید کند.
این نشست، یکی از سلسلهنشستهای تخصصی سومین همایش علمی هیأت و آیینهای مذهبی است که با هدف بررسی ظرفیتهای فرهنگی، اجتماعی و تربیتی هیأت برگزار شده است. ویدئوی کامل این نشست در ادامه در دسترس علاقهمندان قرار دارد و میتوانید آن را مشاهده کنید.