نسبت هیأت و خیابان در علوم اجتماعی؛ بازخوانی کنش جمعی در جامعه ایران
در این ویدیو، حجتالاسلاموالمسلمین حسین مهدیزاده به بررسی نسبت هیأت و خیابان از منظر علوم اجتماعی میپردازد. محور اصلی سخنرانی، تحلیل جایگاه خیابان در اندیشه اجتماعی مدرن و مقایسه آن با الگوی متفاوتی از حضور جمعی است که در جریان جنگ رمضان ۱۴۰۴ در ایران شکل گرفت.
خیابان بهمثابه عرصه ظهور اراده جمعی
در نظریههای اجتماعی، خیابان صرفاً فضایی فیزیکی برای عبور و مرور نیست؛ بلکه عرصهای برای ظهور اراده جمعی، بیان مطالبات عمومی و بازنمایی نظم اجتماعی به شمار میآید. در بسیاری از تجربههای تاریخی، حضور خیابانی با اعتراض به ساختارهای مستقر و تلاش برای تغییر مناسبات سیاسی و اجتماعی پیوند داشته است.
بااینحال، حجتالاسلام مهدیزاده معتقد است حضور مردم ایران در جریان جنگ رمضان ۱۴۰۴ را نمیتوان صرفاً با این چارچوب توضیح داد. در این تجربه، خیابان نه در تقابل با اصل نظام سیاسی، بلکه بهعنوان عرصهای برای دفاع از ایران، استقلال کشور و ارزشهای دینی و ملی مورد استفاده قرار گرفت. ازاینرو، خیابان ایرانی صورتی متفاوت از کنش جمعی را آشکار ساخت.
خانواده، هیأت و موکب در فضای عمومی
یکی از ویژگیهای مهم این الگوی اجتماعی، حضور خانوادهها در فضای عمومی بود. پدران، مادران و کودکان در کنار یکدیگر در خیابان حاضر شدند و خانواده را از حوزه زندگی خصوصی به عرصه کنش اجتماعی وارد کردند. این حضور نشان میدهد که در جامعه ایران، خانواده همچنان یکی از واحدهای اصلی شکلدهنده مشارکت عمومی است.
در کنار خانواده، هیأت و موکب نیز نقشی مؤثر در سازماندهی این حضور داشتند. نغمهها، مداحیها، پرچمها و شیوههای خدمترسانی، خیابان را به امتدادی از فضای فرهنگی هیأت تبدیل کردند. همچنین فرهنگ موکبداری، با تأکید بر مهماننوازی، خدمت و مشارکت داوطلبانه، زمینه شکلگیری ارتباطات اجتماعی تازهای را در فضای عمومی فراهم ساخت.
هیأت بهعنوان نهادی زنده و روایتگر
در این سخنرانی، هیأت نهادی زنده، خلاق و اثرگذار در جامعه ایران معرفی میشود؛ نهادی که برای خود شعر، موسیقی، نماد، پوشش و شیوههای ارتباطی ویژهای پدید آورده است. فعالیت هیأت نیز به برگزاری مراسم عزاداری محدود نمیشود، بلکه این نهاد میتواند در مواجهه با مسائل فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه نقشآفرینی کند.
هیأت از طریق پیوند میان حافظه عاشورا و تجربههای معاصر، رویدادهای امروز را در بستری تاریخی و دینی بازخوانی میکند. در این چارچوب، پرچم ایران نماد تعلق ملی، هیأت نماینده حافظه دینی و خیابان عرصه ظهور اراده جمعی است. پیوند این عناصر، امکان بازنمایی همزمان هویت ایرانی، باورهای شیعی و فرهنگ مقاومت را فراهم میسازد.
پیوند هیأت با آینده و مهدویت
بخش پایانی سخنرانی به نسبت تحولات اجتماعی اخیر با مهدویت اختصاص دارد. از دیدگاه سخنران، تجربه جنگ، شهادت، مقاومت و حضور جمعی مردم میتواند زمینهساز شکلگیری ادبیات و بیانهای آیینی تازهای درباره مهدویت باشد.
در این فرایند، نخبگان علمی، فرهنگی و دینی وظیفه دارند روایتهای جدید را با دقت بررسی و پالایش کنند تا مفاهیم دینی و اجتماعی بهصورتی سنجیده در جامعه گسترش یابد. بر این اساس، هیأت علاوه بر حفظ حافظه تاریخی عاشورا، مسئولیت روایت تجربههای معاصر و تقویت امید اجتماعی به آینده را نیز بر عهده دارد.
شما میتوانید ویدیوی کامل این پیشنشست از سلسله پیشنشستهای همایش ملی هیأت و آیینهای مذهبی را همینجا مشاهده کنید.