روایتی از مختصات پژوهش در منطق مقام معظم رهبری
محمدحسین میراب، پژوهشگر اندیشکده مطالعات حسینی
این چند خط متن را اول برای خودم مینویسم و بعد شاید برای چند نفر از دوستانم در مرکز احیاء امر. اگرچه این که مقام معظم رهبری در دیدار اخیر خود با جامعه ستایشگران از اهمیت این جایگاه، نهاد هیأت و کارکردهای متنوع این گفتمان در ادبیات مقاومت و غیر آن گفتند، بر ما سندی است که در مسیر درستیم و باید برای این مأموریت حتی تا چند نسل تلاش مجاهدانه داشته باشیم. اما این فرمان مجدد میتواند چند معنا نیز داشته باشد. مثلاً این که به قدر نیاز این اقدام انجام نشده و یا انجام شده ولی هنوز به مرحله اصلی خود مثل اثرگذاری نرسیدهایم. در هر حال امروز فهمیدیم که دغدغهای که قریب به ده سال قبل طرح شد، همچنان زنده است و باید متفاوتتر در این مسیر گام برداریم.
برای این که متفاوتتر به دنبال اثر باشیم و در مأموریت خود پیش رویم شاید مسئلهای مهم ارزیابی باشد. اگر خود را، نقطه ضعفهای خود و نقاط اثربخش خود را بهتر بشناسیم، منطقیتر میتوانیم برای آینده برنامهریزی کنیم. همیشه یکی از راههای ارزیابی حرکت بازخوانی چهارچوبهای اساسی تشکیل مأموریت است. مثلاً در این مسئله حضرت رهبری اقدام پژوهش و کار علمی را برای جایگاه مداحی و شاید در مقام ادغام برای نهاد هیأت تاکید کردهاند. حال این پژوهش در نگاه خود ایشان چگونه است؟ مهمترین هدف و انگیزه از پژوهش چیست؟ و چه پیوستهای سیاست گذارانهای در خصوص آن باید داشت؟
ما معتقدیم هر یک از کلمات ولی امر مسلمین بار خاصی داشته و صرفاً با هدف بلاغت یا فصاحت کلام مطرح نشده است. پس باید به جزء به جزء کلام ایشان حساس باشیم. با این حال کافی است در بیانات متنوع ایشان کلیدواژه پژوهش و کار علمی را جستوجو کنید. ایشان در برشهای متفاوتی دو قید اساسی و ثابت برای «پژوهش» طرح میکنند که این تکرار، اهمیت فوق العادهای به آن میبخشد.
پژوهش بایستی هم برای رسیدن به اوج قلّهی علم و ایجاد مرجعیّت علمی و هم باید برای حلّ مسائل جاری کشور باشد. ۲۰/۰۳/۱۳۹۷
پژوهش اولاً مورد اهتمام قرار بگیرد، ثانیاً سمت و سوی پرداختن به نیازهای کشور را پیدا کند. پژوهش را تابع نیاز خودمان قرار بدهیم. ۰۸/۰۶/۱۳۸۸
هدف پژوهش دو چیز است: یکی رسیدن به مرجعیّت علمی و حضور در جمع سرآمدان علم و فنّاوری، دوّم حلّ مسائل کنونی و آیندهی کشور. ۲۰/۰۳/۱۳۹۷
حتی در نقطهای دقیقتر و جزئی در ادامه بیانات در دیدار ۲۰ خرداد ۱۳۹۷ با جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاهها میفرمایند؛ اینها با هم منافات هم ندارد؛ شنیدهام بعضی میگویند «آقا چطور [منافات ندارد]؟ این هدف درست است یا آن هدف؟» هر دو هدف درست است. پژوهش بایستی هم برای رسیدن به اوج قلّهی علم و ایجاد مرجعیّت علمی باشد -که ما در آینده حتماً باید به این نقطه برسیم که مرجع علمی در دنیا به حساب بیاییم- هم باید برای حلّ مسائل جاری کشور باشد. ۲۰/۰۳/۱۳۹۷
پس ما به مأموریتی مجددا مأمور شدهایم که اولاً دو شاخصه مهم دارد. برای مرجعیت و برای حل نیاز میدان. و بعد اگر به سمت یکی از این دو حرکت کنیم، در عملکرد خود کامل نبودهایم. نه بهتر است که باید برای هر دو مأموریت باشیم.
در مسئلهای مثل مداحی یا نهاد هیأت این رویکرد معنای جدیتری نیز پیدا میکند. اساساً نهاد هیأت خود را بینیاز از پژوهشگر میداند. شما چند هیأت میشناسید که در کنار واحدهای تدارکات، آشپزخانه، صوت و فرهنگی بخش علمی پژوهشی داشته باشد؟ یا علمی پژوهشی فعالی داشته باشد؟ در این مسئله به دنبال انداختن این بار بر دوش خدام و ستاد هیئات نیستم. چراکه این بار از ابتدا بر دوش این نهاد بوده است. اگر هم نهاد مستقلی برای این مأموریت تعریف شده مثل مرکز ما، با تکیه بر همین نهاد قدم برداشته و هرجا از مرحله اثرگذاری دور شده، احتمالاً ریشههای ارتباطیاش با این نهاد تضعیف شده یا به هر دلیل دو طرف حرف هم را کمتر فهم کردهاند.
با این حال دو شاخصه از قبل داشتیم. حرکت برای مرجعیت علمی و حل مسائل میدان. در راستای مرجعیت علمی هم تقریر دقیقی داریم که یعنی دقیقاً تا کی باید به کجا برسیم؛ همانطور که بارها عرض کردم، کشور ما و مراکز علمی ما [باید] برای دنیا مرجع علمی بشوند. این باید اتّفاق بیفتد و انشاءالله این کار خواهد شد. البتّه بنده تصوّر نمیکنم که حالا این کار در ظرف پنج سال و ده سال و پانزده سال انجام بگیرد؛ نه، من چند سال پیش گفتم شما پنجاه سال دیگر، چهل سال دیگر این آینده را تصویر کنید که در دنیا هر کسی بخواهد به یافتههای تازهی علمی دست پیدا کند، مجبور بشود زبان فارسی یاد بگیرد؛ همّت را این قرار بدهید. کاری کنید که در دنیا دیگران محتاج دانش شما باشند، مجبور باشند زبان شما را یاد بگیرند تا به دانش شما دست پیدا کنند؛ این کار هم ممکن است؛ این کار ممکن است. ۱۷/۰۷/۱۳۹۲ حتی اینجا برای امثال من که بعد از خواندن این دو سه خط به خودم میگویم یعنی تا این حد هم قابل تصور است، آقا دوبار از سر تأکید گفته اند؛ این کار ممکن است که دل بیایمانم کمی محکمتر شود.
حالا این مسیر حرکت برای رسیدن به مرجعیت علمی با همه قداستش یک انحرف احتمالی هم دارد و آن هم همین قصه معروف علم برای علم است. انگار همین حرکت علمی بدون نیت حل مسائل. حضرت رهبری در این خصوص هم حد ومرز تعیین میکنند؛ در بعضی از دانشگاههای کشور همّت استاد و دانشمند متوجّه مقاله نوشتن و مقاله منتشر کردن است؛ کاری به این ندارد که این مقاله کدام خلأ از خلأهای کشور را پُر میکند. گاهی اوقات این مقاله نوشته میشود، دیگران بیشتر از خود ما از آن استفاده میکنند؛ کأنّه برای رفع نیاز دیگران نوشته شده. ۲۴/۱۱/۱۴۰۳
حالا نکته مهم دیگری هم که وجود دارد این است که قرار نیست ترازویی داشته باشیم که بگوید این موضوع پژوهش تو در راستای نیاز میدان (هیأت) هست یا نیست. شاید تو توانستی نیازی را شناسایی کنی و بعد بر حل آن نیاز مأموری مرجعیت علمی ایجاد کنی که من از پایه آن را قبول نداشتم. من این جا دوست دارم چند کلیدواژه ابزاروار رهبر را نیز وارد ماجرا کنم.
اول دوست دارم هر کجا هستم آنجا را مرکز دنیا بدانم. پس من دوست دارم هیأت را و همین میز کوچکم که برای کار کردن روی مسائل هیأت خریداری شده را مرکز دنیا بدانم و فکر کنم میتوانم از همین جلسه روضه، دنیا را متحول کنم. بعد بر خود واجب میدانم مسئلهمحور باشم. پس باید خوب نگاه کنم که ضرب من و هیأت کدام مسئلهها میشود. سوم آتش به اختیار باشم و در نقطهای که من روی آن ایستاده و عمیق شدهام، جهاد تبیین کنم. تا رسیدن به حل مسئله هم از مأموریت بلندم کوتاه نیایم.
در دیدار اخیر ایشان سه قید خاص هم میبینیم؛ میفرمایند؛ امروز مدّاحی در کشور ما یک پدیدهای شده که درخور پژوهش و تحقیق است. پژوهش یعنی چه؟ عمقیابی، آسیبشناسی و جستجو از راههای رشد. ۲۰/۰۹/۱۴۰۴ هر سه موردی که ایشان در وصف پژوهش ذکر میکنند از جنس رصد است و پایش. به فهم من انگار مداحی یا به بیانی هیأت شاید به واسطه عملیات مستمر میدانی و رفتار جمعی – تشکیلاتی خود، دائما در معرض تغییرات اجتماعی است. اثر میپذیرد و اثر میگذارد. پس نمیتوان به دادهها برای بازههای طولانی مدت اعتماد کرد. نهادی که قصد فعالیت علمی برای چنین جایگاهی داشته باشد، بلندترین برجش، باید برج دیدهبانی باشد. چه عمرها و چه توانها که در چنین حوزههایی صرف شد و در پاسخ به این سؤال که با تشکر از زحمات حضرتعالی، شما برای حل کدام مسئله هیأت این همه کوشیدی؟ رضایت قلبی نداشتیم.
برای جمعکردن این چند خط دو شاخصه کیفی از حضرت رهبر اشاره کنیم؛ اول آنکه پیشرفت علمی بایستی با خودباوری اولاً؛ امید به موفقیت ثانیاً؛ حرکت جهادگونه ثالثاً؛ همراه باشد. ۰۳/۰۷/۱۳۸۷ یعنی اگرچه خود ایشان گفته اند، حتماً امکان دارد اما نمیتوان در این میدان قدم گذاشت و بدون تحقق مؤلفههای جهاد امید به موفقیت داشت. پس باید در این راه خون داد. باید از خود گذشت و باید مثل جهادی کامل حرکت کرد. البته باید به خودمان هم مطمئن باشیم. ولو به اتکای حرف ولی امر مسلمین، قدرتی در ما خواهد جوشید که خود انتظارش را نداشتهایم.
و در نهایت بهترین مشوق برای گسترش علم، تکریم دارندهی علم است. ۰۳/۰۷/۱۳۸۷ پس باید در این حوزه هم سیاستهای خاصی داشته باشیم. از تشویق نهاد و تشکیلات هیأت به داشتن بخشی ویژه امور علمی پژوهشی گرفته، تا جدیتر گرفتن اندیشمندان و پژوهشگران دغدغه مند مسائل میدان. این تشویق میتواند برشهای متفاوتی داشته باشد. از حمایتهای مالی و مادی گرفته تا برندسازیهای علمی و انواع حمایت معنوی.
به امید آنکه قلم ما در راستای رضایت حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف اختیار شود.