«باز این چه شورش است که در خلق عالم استباز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است»
بیتی که با آغاز محرم در حافظه جمعی شیعه زنده میشود و نام محتشم کاشانی را به یکی از ماندگارترین صداهای ادبیات آیینی گره میزند.
محتشم کاشانی (۹۰۵–۹۹۶ هـ.ق)، شاعر کاشانی قرن دهم هجری، هرچند در دربار صفوی نیز حضور داشت، اما آنچه نام او را ماندگار کرد نه شعرهای درباری، بلکه مراثی او در سوگ اهلبیت علیهمالسلام بود؛ مراثیای که از تجربه شخصی سوگ آغاز شد و به زبان جمعیِ عزاداری محرم تبدیل گشت.
در این نوشتار با نگاهی به زندگی و جایگاه ادبی محتشم کاشانی، نسبت میان تجربه شخصی سوگ و شکلگیری یکی از اثرگذارترین متون آیینی فارسی بررسی شده است؛ متنی که هنوز هم در آغاز هر محرم، دوباره خوانده میشود و زنده میماند.
کمتر کسی است که با فرا رسیدن ماه محرم، این بیت را نشنیده باشد:«باز این چه شورش است که در خلق عالم استباز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است»
بیتی که قرنهاست بر کتیبهها، پرچمها و سردر حسینیهها و تکایا نقش میبندد و برای بسیاری از مردم یادآور آغاز محرم است. این ابیات بخشی از ترکیببند مشهور محتشم کاشانی است؛ شاعری که نامش چنان با این اثر گره خورده که یاد یکی بدون دیگری دشوار است. به همین مناسبت، اول محرم در تقویم رسمی ایران به عنوان روز شعر و ادبیات آیینی و بزرگداشت محتشم کاشانی نامگذاری شده است.
کمالالدین علی، مشهور به محتشم کاشانی، در سال ۹۰۵ هجری قمری متولد شد. او در کاشان به فراگیری علوم و ادبیات زمان خود پرداخت و نخستین تجربههای مرثیهسراییاش را در سوگ برادرش رقم زد. این مسیر بعدها به سرودن مراثی اهلبیت علیهمالسلام و بهویژه اشعار عاشورایی انجامید.
محتشم در جوانی به دربار شاه طهماسب صفوی راه یافت و در شمار شاعران شناختهشده عصر خود قرار گرفت؛ اما آنچه نام او را در تاریخ ادب فارسی ماندگار کرد، نه اشعار درباری، بلکه مراثی او درباره مصائب اهلبیت علیهمالسلام بود. او با سرودن آثاری تازه و اثرگذار، جایگاهی ویژه در شعر مذهبی فارسی یافت و بسیاری از شاعران و نوحهسرایان پس از او از شیوه و فضای آثارش تأثیر پذیرفتند.
ترکیببند عاشورایی محتشم را میتوان از ماندگارترین آثار ادبیات آیینی فارسی دانست؛اثری که بیش از چهار قرن است در هیأتها، مجالس عزاداری و آیینهای محرم حضور دارد و همچنان بخشی از حافظه عاطفی و فرهنگی جامعه شیعه را روایت میکند.
محتشم کاشانی در سال ۹۹۶ هجری قمری درگذشت و در کاشان به خاک سپرده شد. میراث او اما تنها در دیوان اشعارش خلاصه نمیشود؛ بلکه در ابیاتی زنده است که هر سال با آغاز محرم دوباره بر زبانها جاری میشود.
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمینبی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است
مهدی کهکی؛ پژوهشگر اندیشکده مطالعات حسینی