نویسنده :دکتر مهدی کهکی – پژوهشگر اندیشکده مطالعات حسینی مرکز تخصصی احیاء امر اهل بیت
در شرایطی که دشمنان اسلام و انقلاب اسلامی با تمام توان به جنگ فرهنگی و رسانهای روی آوردهاند، مجالس و هیئتهای مذهبی، یکی از مهمترین سنگرهای حفظ ایمان، امید و هویت دینی مردم به شمار میروند. به مناسبت میلاد حضرت فاطمه زهراء (سلام الله علیها)، حضرت آیتالله خامنهای (مدظلهالعالی) در دیدار با مداحان اهل بیت (علیهم السلام)، با کلامی روشن و راهگشا، بر ضرورت همراهی مداحی با پژوهش و کار علمی تأکید فرمودند تا این ظرفیت عظیم بتواند دلها و ذهنهای نسل جوان را در برابر هجوم فرهنگی دشمن حفظ نماید.
ایشان مداحی امروز را پدیدهای شگفتانگیز توصیف کردند که از گذشته تاکنون راهی طولانی پیموده است؛ تعداد مداحان افزایش یافته، سطح آگاهی و سواد آنان ارتقا یافته و تأثیرگذاریشان بر جامعه عمیقتر شده است. با این حال، این پیشرفت بزرگ، مسئولیت سنگینتری نیز به همراه دارد. رهبر معظم انقلاب فرمودند که امروز باید درباره مداحی پژوهش جدی صورت گیرد، عمق مسائل شناخته شود، نقاط ضعف شناسایی گردد و راههای پیشرفت و تکامل جستجو شود. این رهنمود نشان میدهد که مداحی دیگر تنها به خواندن و ایجاد حزن محدود نمیشود؛ بلکه باید با مطالعه و تفکر همراه باشد تا کلام، هم بر دل نشیند، هم بر عقل تأثیر گذارد و ماندگاری داشته باشد.
یکی از برجستهترین بخشهای این دیدار، تبیین مداحی به عنوان «پایگاه ادبیات مقاومت» بود. ادبیات مقاومت عبارت است از مجموعه شعرها و نوحههایی که روحیه ایستادگی، امید و عزت ملی را در مردم زنده نگه میدارد. اگر آرمان بزرگی مانند انقلاب اسلامی و راه امام حسین (علیه السلام) از ادبیات قوی و متناسب برخوردار نباشد، به تدریج از خاطرها محو خواهد شد. هیئتها و مداحان، مراکز تولید، گسترش و انتقال این ادبیات به نسلهای آینده هستند. مداحی از ابتدای انقلاب اسلامی، به ویژه در دوران دفاع مقدس، این نقش را به خوبی ایفا کرده و با زنده نگه داشتن یاد و حماسه شهدا، همانند نقش حضرت زینب (سلام الله علیها) در حفظ پیام کربلا، به استواری ملت کمک نموده است. امروز نیز، در برابر تحریمهای اقتصادی، فشارهای رسانهای و تلاش دشمن برای تغییر هویت دینی و ملی، نوحههای پرمعنا سلاح اصلی مقاومت به شمار میروند.
دشمن پس از ناکامی در جنگ نظامی، به جنگ دلها و ذهنها روی آورده و هدفش دور ساختن جوانان از یاد انقلاب، امام و ارزشهای حسینی است. در چنین شرایطی، یک نوحه خوشساخت و پرمحتوا گاه تأثیر بیشتری نسبت به چندین سخنرانی استدلالی دارد؛ زیرا عقل و احساس را به صورت همزمان تحت تأثیر قرار میدهد. رهبر معظم انقلاب فرمودند که مداحان میتوانند هیئت را به کانونی برای پایبندی به ارزشهای انقلاب تبدیل کنند و این امر با محتوای قوی و قالبهایی دور از فرهنگ بیگانه محقق میشود.
این تأکید بر کار علمی و پژوهشی، تداوم رهنمودهای سالهای گذشته است. در دیدارهای پیشین، مداحان را به مطالعه کتابهای معتبر، آشنایی عمیق با سیره اهل بیت (علیهم السلام)، تاریخ مستند و مسائل روز دعوت فرمودند. «صاحب حرفهی مداحی که خود را مفتخر کرده است به اینکه در این راه خدمت و کار کند، اگر بخواهد همهی این خصوصیات را جمع کند، اولاً احتیاج دارد به مطالعه و کار. به قول معروف، بیمایه فطیر است. احتیاج به مطالعه هست، احتیاج به کار هست.» «در مدح این بزرگواران -چه حضرت زهرا (سلاماللهعلیها)، چه ائمّهی هدا (علیهمالسّلام)- حتماً از مباحث کاربردیای که در زندگی اینها هست استفاده بشود.»
«امروز هم من نگاه میکنم، میبینم در میان این شعرهائی که خوانده شد، به نیازهای نقد توجه شده بود؛ نمونهی کاملش همین شعر آقای سازگار است، که هر سال همین جور است. ایشان در این شعرها و سرودها یک پیوند لطیفِ درستِ هنریای بین عرش و فرش میزند؛ از حریم ملکوت همین طور آرام و با شیوهی هنری حرکت میکند، میآید در نیاز امروز، آنجا به این نیاز میرسد. ببینید، این ترکیبِ هنرمندانه است؛ شعر هم خوب است.»
همواره فرمودهاند که هیئت تنها محل عزاداری نیست؛ «هیئت باید این جور باشد: هم یاد را زنده کند، هم پایگاه و مرکز تبیین باشد. این برای امروز ما لازم است.» «همین که بنده مکرر تکرار میکنم تبیین یا جهاد تبیین، تبیین کنید، روشنگری کنید. هیئت، محلّ جهاد تبیین است. به نظر من از این «اَحیوا اَمرَنا» این نکتهی بسیار مهم استفاده میشود.»
بررسی دقیق این رهنمودها نشان میدهد که دیدگاه رهبر معظم انقلاب، مداحی را از یک فعالیت سنتی و احساسیمحور به حرکتی فکری، معرفتی و مقاومتی ارتقا داده است. پژوهش در مداحی به معنای شناخت دقیقتر شعر، صدا و آهنگ است. یعنی توجه به «صورت»های مداحی در عین توجه به «سیرت»های آن. دوری از ضعفها و حرکت به سوی کمال، مداحی را قویتر میسازد، جوانان را بیشتر جذب میکند و هیئت را به پناهگاهی امن در برابر طوفان فرهنگی دشمن تبدیل مینماید.
بر این اساس، اکنون زمان آن فرا رسیده که همه فعالان این عرصه – مداحان، خادمان و برگزارکنندگان هیئتها، خانوادهها و جوانان – با همت جمعی اقدام کنند. تشکیل حلقههای مطالعاتی در هیئتها، مطالعه کتابهای سودمند، بهرهگیری از پژوهشگران و تولید نوحههای پرشور و در عین حال پرمحتوا، از گامهای عملی لبیک به این فرمان است. اگر مداحی با مطالعه و پژوهش همراه شود، ادبیات مقاومت تقویت خواهد شد و نسل جوان با افتخار راه امام حسین (علیه السلام) و انقلاب اسلامی را ادامه خواهد داد.
در شرایطی که دشمنان اسلام و انقلاب اسلامی با تمام توان به جنگ فرهنگی و رسانهای روی آوردهاند، مجالس و هیئتهای مذهبی، یکی از مهمترین سنگرهای حفظ ایمان، امید و هویت دینی مردم به شمار میروند. به مناسبت میلاد حضرت فاطمه زهراء (سلام الله علیها)، حضرت آیتالله خامنهای (مدظلهالعالی) در دیدار با مداحان اهل بیت (علیهم السلام)، با کلامی روشن و راهگشا، بر ضرورت همراهی مداحی با پژوهش و کار علمی تأکید فرمودند تا این ظرفیت عظیم بتواند دلها و ذهنهای نسل جوان را در برابر هجوم فرهنگی دشمن حفظ نماید.
ایشان مداحی امروز را پدیدهای شگفتانگیز توصیف کردند که از گذشته تاکنون راهی طولانی پیموده است؛ تعداد مداحان افزایش یافته، سطح آگاهی و سواد آنان ارتقا یافته و تأثیرگذاریشان بر جامعه عمیقتر شده است. با این حال، این پیشرفت بزرگ، مسئولیت سنگینتری نیز به همراه دارد. رهبر معظم انقلاب فرمودند که امروز باید درباره مداحی پژوهش جدی صورت گیرد، عمق مسائل شناخته شود، نقاط ضعف شناسایی گردد و راههای پیشرفت و تکامل جستجو شود. این رهنمود نشان میدهد که مداحی دیگر تنها به خواندن و ایجاد حزن محدود نمیشود؛ بلکه باید با مطالعه و تفکر همراه باشد تا کلام، هم بر دل نشیند، هم بر عقل تأثیر گذارد و ماندگاری داشته باشد.
یکی از برجستهترین بخشهای این دیدار، تبیین مداحی به عنوان «پایگاه ادبیات مقاومت» بود. ادبیات مقاومت عبارت است از مجموعه شعرها و نوحههایی که روحیه ایستادگی، امید و عزت ملی را در مردم زنده نگه میدارد. اگر آرمان بزرگی مانند انقلاب اسلامی و راه امام حسین (علیه السلام) از ادبیات قوی و متناسب برخوردار نباشد، به تدریج از خاطرها محو خواهد شد. هیئتها و مداحان، مراکز تولید، گسترش و انتقال این ادبیات به نسلهای آینده هستند. مداحی از ابتدای انقلاب اسلامی، به ویژه در دوران دفاع مقدس، این نقش را به خوبی ایفا کرده و با زنده نگه داشتن یاد و حماسه شهدا، همانند نقش حضرت زینب (سلام الله علیها) در حفظ پیام کربلا، به استواری ملت کمک نموده است. امروز نیز، در برابر تحریمهای اقتصادی، فشارهای رسانهای و تلاش دشمن برای تغییر هویت دینی و ملی، نوحههای پرمعنا سلاح اصلی مقاومت به شمار میروند.
دشمن پس از ناکامی در جنگ نظامی، به جنگ دلها و ذهنها روی آورده و هدفش دور ساختن جوانان از یاد انقلاب، امام و ارزشهای حسینی است. در چنین شرایطی، یک نوحه خوشساخت و پرمحتوا گاه تأثیر بیشتری نسبت به چندین سخنرانی استدلالی دارد؛ زیرا عقل و احساس را به صورت همزمان تحت تأثیر قرار میدهد. رهبر معظم انقلاب فرمودند که مداحان میتوانند هیئت را به کانونی برای پایبندی به ارزشهای انقلاب تبدیل کنند و این امر با محتوای قوی و قالبهایی دور از فرهنگ بیگانه محقق میشود.
این تأکید بر کار علمی و پژوهشی، تداوم رهنمودهای سالهای گذشته است. در دیدارهای پیشین، مداحان را به مطالعه کتابهای معتبر، آشنایی عمیق با سیره اهل بیت (علیهم السلام)، تاریخ مستند و مسائل روز دعوت فرمودند. «صاحب حرفهی مداحی که خود را مفتخر کرده است به اینکه در این راه خدمت و کار کند، اگر بخواهد همهی این خصوصیات را جمع کند، اولاً احتیاج دارد به مطالعه و کار. به قول معروف، بیمایه فطیر است. احتیاج به مطالعه هست، احتیاج به کار هست.» «در مدح این بزرگواران -چه حضرت زهرا (سلاماللهعلیها)، چه ائمّهی هدا (علیهمالسّلام)- حتماً از مباحث کاربردیای که در زندگی اینها هست استفاده بشود.»
«امروز هم من نگاه میکنم، میبینم در میان این شعرهائی که خوانده شد، به نیازهای نقد توجه شده بود؛ نمونهی کاملش همین شعر آقای سازگار است، که هر سال همین جور است. ایشان در این شعرها و سرودها یک پیوند لطیفِ درستِ هنریای بین عرش و فرش میزند؛ از حریم ملکوت همین طور آرام و با شیوهی هنری حرکت میکند، میآید در نیاز امروز، آنجا به این نیاز میرسد. ببینید، این ترکیبِ هنرمندانه است؛ شعر هم خوب است.»
همواره فرمودهاند که هیئت تنها محل عزاداری نیست؛ «هیئت باید این جور باشد: هم یاد را زنده کند، هم پایگاه و مرکز تبیین باشد. این برای امروز ما لازم است.» «همین که بنده مکرر تکرار میکنم تبیین یا جهاد تبیین، تبیین کنید، روشنگری کنید. هیئت، محلّ جهاد تبیین است. به نظر من از این «اَحیوا اَمرَنا» این نکتهی بسیار مهم استفاده میشود.»
بررسی دقیق این رهنمودها نشان میدهد که دیدگاه رهبر معظم انقلاب، مداحی را از یک فعالیت سنتی و احساسیمحور به حرکتی فکری، معرفتی و مقاومتی ارتقا داده است. پژوهش در مداحی به معنای شناخت دقیقتر شعر، صدا و آهنگ است. یعنی توجه به «صورت»های مداحی در عین توجه به «سیرت»های آن. دوری از ضعفها و حرکت به سوی کمال، مداحی را قویتر میسازد، جوانان را بیشتر جذب میکند و هیئت را به پناهگاهی امن در برابر طوفان فرهنگی دشمن تبدیل مینماید.
بر این اساس، اکنون زمان آن فرا رسیده که همه فعالان این عرصه – مداحان، خادمان و برگزارکنندگان هیئتها، خانوادهها و جوانان – با همت جمعی اقدام کنند. تشکیل حلقههای مطالعاتی در هیئتها، مطالعه کتابهای سودمند، بهرهگیری از پژوهشگران و تولید نوحههای پرشور و در عین حال پرمحتوا، از گامهای عملی لبیک به این فرمان است. اگر مداحی با مطالعه و پژوهش همراه شود، ادبیات مقاومت تقویت خواهد شد و نسل جوان با افتخار راه امام حسین (علیه السلام) و انقلاب اسلامی را ادامه خواهد داد.