در شرایط جنگ و بحران، ساختارهای رسمی بهتنهایی قادر به پاسخگویی به همه نیازهای عاطفی، هویتی و اجتماعی جامعه نیستند. در چنین موقعیتهایی، نهادهای غیررسمی و اجتماعات مردمی اهمیت بیشتری مییابند. در این سخنرانی، هیأت بهعنوان نهادی بومی و برخاسته از سنت ایرانی ـ شیعی بررسی میشود که میتواند با ایجاد «جماعتوارگی»، زمینه انسجام اجتماعی، تقویت روحیه عمومی و معنابخشی به مقاومت را فراهم سازد.
بر اساس تحلیل ارائهشده، جماعتوارگی بر پنج رکن اساسی استوار است: پیوند ارزشی، عاطفه جمعی، تعلق هویتی، نظارت درونی غیررسمی و مشارکت آگاهانه و انتخابگرانه. افرادی که در هیأت گرد هم میآیند، صرفاً بر پایه منافع مادی با یکدیگر ارتباط نمیگیرند؛ بلکه ارزشها، آرمانها و اهداف مشترک، آنان را به یک «ما»ی جمعی تبدیل میکند. این هویت جمعی در بزنگاههای تاریخی نهتنها تضعیف نمیشود، بلکه میتواند عمیقتر شده و ظرفیت مقاومت جامعه را افزایش دهد.
در این چارچوب، تجمعات مردمی شکلگرفته در خیابانها و میدانهای شهر، بازتولید همان تجربهای دانسته میشود که جامعه پیشتر در هیأت تمرین کرده است. خیابان از معبری صرفاً عبوری، به عرصهای برای شکلگیری اجتماع مؤمنانه تبدیل میشود. حضور جمعی، عواطفی چون ترس، اضطراب و احساس ناتوانی را مدیریت کرده و آنها را به امید، حماسه، آرامش و احساس قدرت جمعی تبدیل میکند. از این منظر، هیأت فرد را از انفعال بیرون آورده و به کنشگری اجتماعی و سیاسی سوق میدهد.
این اجتماعات همچنین واجد ابعاد تربیتی متعددی هستند. در ساحت اجتماعی و سیاسی، افراد میآموزند که دفاع از امنیت، ارزشها و آرمانهای جامعه تنها وظیفه نهادهای رسمی نیست و هر فرد در برابر سرنوشت جمعی مسئولیت دارد. در ساحت زیباییشناختی، شعر، همنوایی، یاد شهدا و روایت ایثار و ازخودگذشتگی، امکان مشاهده زیبایی در دل رنج و بحران را فراهم میآورد؛ معنایی که در تعبیر حضرت زینب سلاماللهعلیها، «ما رأیتُ إلّا جمیلاً»، به والاترین صورت خود تجلی یافته است.
در ساحت دینی و اعتقادی نیز، دعاهای جمعی و نماز استغاثه، ایمان را از تجربهای فردی به زیستی اجتماعی ارتقا میدهند. انسان ضمن پذیرش محدودیت توان خویش، به قدرت الهی توکل میکند و در دل بحران، امید و پایداری بیشتری به دست میآورد. ازاینرو، تجمعات زمان جنگ را نمیتوان صرفاً واکنشی احساسی به یک رخداد نظامی دانست؛ این اجتماعات، بازگشت جامعه به حافظه آیینی خود و ظهور ظرفیت تاریخی هیأت در تولید تابآوری، همبستگی و زیست مؤمنانه جمعی هستند.
این نشست یکی از سلسلهنشستهای تخصصی سومین همایش علمی هیأت و آیینهای مذهبی است. ویدئوی کامل نشست «هیأت به مثابه جماعتوارگی مقاومتبخش» با ارائه خانم دکتر زینب تاجیک در ادامه در دسترس مخاطبان قرار دارد.